بسم الله الرحمن الرحیم
بحث ما، راجع به بررسي سندي روايت دوم يا سومي بود که از اهل سنت بیان شد، آقاي مقدسي نقل ميکند و از شيعه احدي تا زمان مرحوم يزدي اين حديث را نقل نکرده و هر کس آن را نقل کرده بعد از او بوده است. قبل از بررسي کنيم ولي قبل از آن یکی از دوستان يک تحقيق و تتبع چند صفحه ای راجع به حسين بن حمدان الخصيبي داشتهاند و ظاهرا ميخواهند تلاش کنند که او را تثبيت و تقويت کنند. صاحب اين کتاب را به استناد حرفهاي معاصرين، مرحوم امين صاحب اعيان الشيعه، و مرحوم شيخ عباس قمي تثبيت و تقويت کنند. مطلبي که شيخ عباس قمي نقل ميکند به استناد حرف مرحوم بهبهاني است که «کونه شيخ الاجازه يشير الي الوثاقه» ، ما این مطلب را اجمالا بحث کرديم، تفسيرش در بحث سندي و بحث رجال است. آیا شيخوخة براي اجازه و شيخ اجازه بودن «يفيد الوثاقه»؟ اگر اين باشد، مشکل ما حل می شود. در این صورت تمام کساني که مرحوم صدوق يا غير صدوق از آنها نقل کرده اند و شيخ اجازه هستند، ثقه اند. ولي اين مبناي مقبولي نيست، حال بعضي ميگويند شيخ صدوق ترضي ميکند و در بعضي مشايخ استناد به ترضي است. او هم اين را قبول نميکند. از معاصرين مرحوم مامقاني؟ و مرحوم مامقاني خيلي روي اين تأكيد ميكند، ولي مرحوم آقاي خوئي نه ترحم را ميپذيرد و نه ترضي را، اینکه «بگويد فلاني رحمه الله». ترحم براي فاسق هم جايز است. به هر حال، مستند همان شيخوخة اجازه است، که کسي هم او را توثيق نكرده و نپذيرفته است، بنابراين از معاصرين فقط آقاي قمي و مرحوم امين، است.
دانش پژوه: و ديگري بوعلي حائري، در تهذيب المقال ميگويد: گويا اين مطلب و اينکه تلعکبري روايت ميکند، دلالت ميکند که احاديث او مقبول و پذيرفتني است. و از طرف دیگر مرحوم نمازي همين را ذکر ميکند و ميگويد مرحوم کشي و نجاشي و طوسي، درباره ايشان اشتباه رفتهاند. محدث نوري هم ميگويد: من در کتاب الهدايه نگاه کردم، این کتاب مطابق با موازين است و هر کس آن را مطالعه کند ميفهمد که رأي حسين بن حمدان، رأي صحيحي بوده است. فرزند آقاي وحيد بهبهاني هم به جز يشير الي «مشايخ الاجازه بودن»، بحثهاي تلعکبري و اعتقادات حسين بن حمدان را ذکر ميکند که قابل قبول است.
یکی از دوستان پرسيدند: که من به نتيجه نرسيدم که چون قميين بر ايشان اعتماد کردهاند ميتوانيم بگوييم ايشان قابل اطمينان است. ولي حسن بن سليمان و تلعکبري که قمي نيستند، پس چه کسي از ايشان حمايت کرده است؟
استاد: ببينيد بعضيها نقل سه نفر از اصحاب اجماع، نقل صفوان، نقل ابن ابي عمير را اماره ميدانند و آن را شاهد براي وثاقت قرار دادهاند. تلعکبري جليل است، اما جزء اصحاب اجماع نيست، ممکن است از افراد ديگري نقل کرده باشد، اما معلوم نيست نقل او براي استدلال باشد بلکه شايد براي رد باشد. اينها نميتواند دلیل باشد. مرحوم آقاي مجلسي هم ميفرمايد: «کتاب الحسين بن حمدان مشتمل علي اخبار کثيرة في الفضائل لکن غمز عليه بعض اصحاب الرجال» ، از آنها ايراد گرفته ، خلاصه ایشان تلاش ميکنند که کتاب هدايه خصيبي که روايت مفصل حسني در آنجا آمده است را درست کنند. آیا کتاب هدايه خصيبي درست است؟ روايتي که عرض شد مرحوم مجلسي نقل ميکند. به ما نقض و ايراد کردند. ما گفتيم آن روايت مفصلي که راجع به حسني است(آن دوازده هزار لشکر، کمتر يا بيشتر) که ميآيد با امام بحث ميکند و بعدا بيعت ميکند. اولين کسي که اين روايت را نقل کرده آقاي مقدسي از اهل سنت است. از شيعه هم فقط مرحوم يزدي آن را نقل کرده است.
که به ما اشکال کردند که مرحوم مجلسي هم اين روایت را نقل کرده است. آن وقت مرحوم مجلسي بياني دارند که ميگويند همين روایت را هدايه خصيبي نقل کرده است. عرض کرديم که هدايه خصيبي مشکل دارد، قدماء آن را تضعيف کردند لکن ميخواهند ايشان را توثيق کنند، به چه دلیل؟ بنابر حرف متاخرين يا متاخر المتاخرين، قريب المعاصرين يا خود معاصرين، خوب عرض شد چيزي که بتواند با تضعيف آن دو بزرگوار معارضه کند، پيدا نکرديم. بر فرض اینکه ما تنزل کنيم و بگوييم بالاخره اين موجب وثاقت ميشود. فرض کنيم به تعارض هم نميرسد و اين کتاب موثق است و خصيبي هم مورد وثوق است. آيا مشکل حل ميشود؟ بنابراين آن روايت هم به ضعف خودش باقي است.
حالا برگرديم به اصل بحث ، اما روايتي که ما بررسي سندي نکرديم، همين روايت عقد الدرر است که در اين روايت از آقاي ابن مسعود نقل ميشود ، عرض کرديم دو تا بحث داريم:
بحث اول: بررسي ابن مسعود
بحث دوم: بررسي خطبه البيان، سنداً و دلالة
چرا ما خطبه البيان را بررسي ميکنيم چون آقاي يزدي اين حديث مفصل را ضمن خطبه البيان آورده است.
اما آقاي «سلمي شافعي» در، عقد الدرر مرسلا نقل ميکند و به ابن مسعود نسبت نميدهد. اين آقاي يزدي است که سند ميآورد:
محمد بن احمد انباري از محمد بن احمد جرجاني که قاضي ري بوده است، از طوق بن مالک، از مالک، از جدش که نميدانيم چه کسی بوده است عن عبد الله بن مسعود. يک نکتهاي را عرض کنم، آقاي راغب در مفرداتش قصهاي را نقل ميکند: يک آقايي حديث خواند، عن ابي هريره، عن رسول الله، عن جبرئيل، عن الله، عن رجل! به او گفتند: من هذا الرجل، الذي يروي عنه الله؟ گفت: دست به تركيب سند نزن، کذا رايت، سندش همين است. گفت: بده ببينم، آیا همينطور است که تو ميگويي؟ ديد نوشته است: عن الله عز و جل ولی آن شخص به اشتباه خوانده بود عن الله عن رجل. حالا اينجا طوق بن مالک را فهميديم. عن ابيه يعني،عن مالک، عن جده، ايشان چه کسي است ؟ کذا رايت! عن عبد الله بن مسعود، و عبد الله بن مسعود رفعه. اصطلاح مرفوعه نزد عامه غير از مرفوعه نزد خاصه است، مرفوعه نزد خاصه يعني از روايات ضعيف است. اما مرفوعه نزد عامه از اقسام صحاح است. خودش از پيغمبر و امير المومنين شنيده است. ما تمام اين سند را فاکتور ميگيريم. فقط سه تا اشکال نسبت به ابن مسعود داريم:
وفات ابن مسعود سال 32 بوده است و اين روايت در بصره بوده، حوادث بصره سال 36 اتفاق افتاده است. يعني چهار سال بعد از وفات ابن مسعود بنابراین ابن مسعود نميتواند راوي اين حديث باشد.
ان قلت: ابن مسعودي که در اينجا است ممکن است شخص ديگري باشد، متعدد و مشترک.
مي گوييم لم يعهد، ما ابن مسعود ديگري را سراغ نداريم.
اشکال دوم: اصلا روايت ابن مسعود از اميرالمؤمنين علیه السلام معهود نيست، وعامه تصريح ميکنند، که اصلا از ائمه علیهم السلام روايت نقل نميکنند(تهذيب الكمال. 10/533 رقم 3547.)، مثل ابوهريره، شما شرح حال ابو هريره را نگاه کنيد، او روي عن فلان، عن فلان دارد، اما عن علي علیه السلام ندارد. لم يرو عن علي حديثاً واحداً. من جائي را تعيين نميکنم، اگر شما يک جا را نه در کتب شیعه بلکه در کتب خودشان پيدا کرديد که يک حديث از امير المومنين علیه السلام نقل کرده باشند. ابن مسعود هم همينطور “لم يعهد روايه ابن مسعود عن علي”. اين را [به عنوان] نمونه عرض کردم، به تهذيب الکمال مراجعه کنيد [درآنجا] شرح حال ابن مسعود هست. شايد از مفصل ترين کتابهاي رجالي اهل سنت همين تهذيب الکمال باشد،لکن تحت تاثير ابن تيميه قرار گرفته است، افکار چند نفر متاثر از افکار ابن تيميه است، يکي ذهبي، و ديگري همين آقا (مزي) و ديگري ابن کثير. ايشان (مزي) هم متعصب است، در عين حال نگاه کنيد، وقتي که نقل ميکند الذين روي، يک ليست ميدهد از کساني که ابن مسعود از آنها روايت کرده است. تنها اسمي که نميبرد اسم امير المومنين علیه السلام است.
اشکال سوم: وثاقت ايشان نزد ما ثابت نيست. به فرمايش مرحوم آقاي خوئي:« والمتلخص مما ذكرناه: ان عبد الله بن مسعود لم يثبت أنه و الي عليا علیه السلام و قال بالحق(معجم الرجال 11/346 ذيل ترجمه عبد الله بن مسعود رقم 7172) لم تثبت موالاته لعلي و قوله بالحق » اعتقادش خراب است پس موالاتش ثابت نيست. « و صح انه والي القوم و مال معهم »يعني چه؟با آنها بود، او از عمال آنها بود. والي القوم و مال معهم، به آنها تمايل پيدا کرد.
ان قلت: سيد مرتضي يک مطلب مهمي راجع به عبد الله بن مسعود دارد. قلت: آقاي خوئي با يک جمله اشکال را رد ميکند و ميفرمايد: « و استدل المرتضي برواياته علي المخالفين جدلا» از باب مماشات و “جدلا” به روايت ايشان استدلال کرده است. و الا سيد مرتضي (ابن مسعود) را قبول ندارد، يعني شيعه کلا در برابر ابن مسعود موضع دارد( کتاب معجم مرحوم آقاي خوئي، ج 10 ص 326)، البته مسالهاي به نظرم ميآيد که ايشان جزء ياوران معتز نبوده است و نقل ابن اثير صحيح نيست. حالا اين باشد يا نباشد اشكال قبل مهم است و مشكل را حل نميکند. من مطلبي را از آقاي تستري راجع به آقاي ابن مسعود آوردم، مراجعه کنيد (قاموس ج 6 از ص 600 تا 608)را دقيق مطالعه کنيد، ايشان مفصل آوردهاند .اين شخصيت را دقیق بررسي کنيد، چون در تحقيقات ديگرمان به درد ميخورد. روش قاموس چيست؟ قاموس الرجال در واقع تعليقه است، يا واضحتر بگويم اشکال بر مرحوم مامقاني است. هر راوي که در آن اشکال و بيانات مرحوم صاحب تنقيح را دارد، ترجمه شده است، مثل (ده هزار نفر) اما در تنقيح بالغ بر 15000 هزار نفر راوی وجود دارد، خلاصه در مورد این شخص که مرحوم صاحب تنقيح ايراد دارد، تستري تعليقي ميزند.
و اما حرف سيد مرتضي جدلا بوده اين حرف را، مرحوم سيد مرتضي در شافي(ج 4 ص 283) ميفرمايدکه: «لا خلاف بين الامه، في طهارة ابن مسعود، و فضله و ايمانه و مدح النبي له، و ثنائه» خوب اينجا مدح فعلي است که زمان پيامبر صلی الله علیه و آله بود، بعد چه؟ “فانه مات علي الحالة المحمودة” يعني چه؟ يعني همان وضعي که داشت همان طهارت ونجابت و پاکي که داشت بر همان حال رحلت کرد. يادتان باشد متن شافي اين است: «و مات علي الجملة المحمودة (نه علي الحاله المحمودة) باز مطالب ديگري نقل ميکند. آقاي تستري همان حرفهاي خودش رامي زند: «لعل المرتضي قال ما قال جدلا » کما اينکه فضل بن شاذان هم “نقل الحديث جدلا” بعد مطالبي نقل ميکند که “يدل علي ذمه”. مرحوم تستري در آخر رواياتي را ميآورد و ميفرمايد: «غاية مايمکن ان يقال؛ منتهي حرفي که ميشود راجع به ايشان زد این است که “انه وردت توبته”، توبه کرد، در اينکه پرونده اش سفيد نبود، ما بحثي نداريم. چون طرف حضرت علي علیه السلام را نگرفت، و طرف ديگران را گرفت، حالا ممکن است بگوييم ايشان توبه کرده است. خوب توبه اش را مستند ميکنند به جرياني که علي بن طاووس در طرائف نقل ميکند از کتاب محمد بن علي سراج از خود ابن مسعود، خوب من از شما سوال ميکنم، اگر کسي خودش را توثيق كند، قبول است؟ يا مستلزم دور است.
مرحوم آقاي خوئي: يک چنين مواردي مستلزم دور است [زيرا] قبول روايت متوقف بر وثاقت خودش است، و وثاقت خودش متوقف بر قبول همين روايت است. ولي مرحوم حضرت امام مطلبي بالاتر از اين دارند. استاد ما حضرت آيه الله سبحاني در کليات رجال از خود امام نقل ميکنند: کسي که روايتي نقل کند که اشاره به مدحش دارد، ما سوء ظن به اين فرد پيدا ميکنيم. [مثلا] از امام صادق علیه السلام نقل مي کنند كه ایشان اسم بهشتيها را بردند، کساني از اهل بيت علیهم السلام و اصحاب خودشان، راوی می گوید: نگاه کردم دیدم اسم من هم در آخرآن اسامی است و من هم جزء همانها هستم. خوب اين سنخ روايات به جعل اقرب است. حالا بنابه فرمايش آقاي خوئي که دور است يا فرمايش مرحوم امام.
خودش اعتراف ميکند، آن روايتي که اگر يادتان باشد، روايت خيلي عجيبي است که: هفت نفر بودند که خداوند عز وجل روزي را به خاطر اين هفت نفر، ميفرستد. “خُلقت الارض لسبعه”، زمين براي هفت نفر خلق شده است(امالي را نگاه کنيد). “بهم يرزقون”، روزي به مردم به واسطه اينها ميدهند. “و يمطرون”، باران را به واسطه اينها ميدهد. “و بهم ينصرون”، اگر خدا مردم را ياري کند ، به خاطر اينها است. يكي از آنها ابن مسعود است، بعد ادامه داد که همين هفت نفر هستند که “شهدوا علي فاطمه الزهرا سلام الله علیها”، همين هفت نفر بودند که موفق شدند بر فاطمه الزهرا سلام الله علیها نماز بخوانند. اين مطلبي است که خيلي مهم است، منتهاي روايت دال بر جلالت ابن مسعود است. اينها را فرات در تفسيرش نقل کرده است. در تفسير فرات بحث است. بحار از اختصاص نقل کرده است -که اگر بحث کنيم از بحث اصلي مان ميمانيم- در اختصاص بحث است که آیا از شيخ مفيد است يا شخص ديگر؟ مجهول است در آن نقل کردهاند. احدي فرات را توثيق نکرده است. تا زمان علامه مجلسي، علامه مجلسي تعبيرشان اين است خلاصه محتواي کتاب از آن استفاده ميشود هم اعتبار کتاب و هم اعتبار مولف. خوب حالا نظر بنده غير اين است. ولي ميخواهم مطلب را نقل کنم، رواياتي که در مدحش آمده اينها همه بررسي سندي شده و اشکال دارد و روايات ذامه زياد است.
بعدها چه؟ اصحاب شجره 1400 نفر بودند؟ 1400 نفر در بيعت شجره با پيامبر اکر صلی الله علیه و آله بيعت کردند. سال هفت، جنگ صفين سال 37، يعني 30 سال بعد، از اين 1400 نفر در اين سي سال، يک سري مجروح شدند يک سري معلول و يک سري فوت شدند. يک سري هجرت کردند، پير شدند يعني طي 30سال علي القاعده چند نفر ميمانند؟ نصفشان. در جنگ صفين هشتصد از اينها شرکت کردند يعني همه آنها، آنهايي هم که شرکت نکردند، يا فوت شدند يا مشکلي داشتند، و 63 نفر هم شهيد شدند، ما در برابر همه اصحاب موضع نداريم. آنهايي که در برابر حضرت موضع دارند، آنهايي که در جنگ شرکت نکردند، آنهايي که زبان درازي کردند، آنهايي که اعتراض کردند، نشستند و تماشاچي بودند، مثل همين سعد وقاص، عبد الله بن عمر و اسامه بن زيد ، وقتی جنگ تمام شد آمدند گفتند: آقا ببخشيد شهريههاي ما را بدهید، امام فرمود: در جنگ کجا بوديد؟ گفتند که “شککنا في حربك”، آقا فرمودند: “شککتم في حربنا و شککنا في عطاءکم”، شما در جنگ ما شک داريد و ما شک داريم که به شما شهريه دهيم. آخر وقعة الصفين را نگاه کنيد، قريب به سه هزار نفر از اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله در جنگها، مروج الذهب اين را ميگويد، 2900نفر در يکي از جنگها، چندين نفر از اصحاب بدر بودند. اينها را ما بايد بزرگ و مشخص کنيم، فکر نکنند که ما با تمام صحابه مشکل داريم.
حديث اين است: «قال رسول الله صلی الله علیه وآله يا ابن مسعود إنه قد نزلت في علي آية وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً و أنا مستودعكها و مسم لك خاصة الظلمة فكن لما أقول واعيا و عني مؤديا من ظلم عليا مجلسي هذا كان كمن جحد نبوتي و نبوة الأنبياء من قبلي فقال له الراوي يا أبا عبد الرحمن أ سمعت هذا من رسول الله صلی الله علیه وآله قال نعم فقلت له فكيف و كنت للظالمين ظهيرا قال لا جرم حلّّت بيعقوبة عملي إني لم أستأذن إمامي كما استأذنه جندب و عمار و سلمان و أنا أستغفر الله و أتوب إليه»( تأويلالآياتالظاهرة ص 8 19: بحار الأنوار 36/123)
“و انا مستودعکها”: اين آيه را من به تو ميسپارم، “فکن لما اقول واعيا”: چشم و گوشت را باز کن، بفهم چه ميگويم “وعني له موديا”، اين را از طرف من برسان، “من ظلم علياً مجلسي هذا کمن جحد نبوتي”، مثل کسي است که نبوت مرا منکر شده است، “و نبوت من کان قبلي”.و نبوت قبلي هارا منکر شده است. راوي ميگويد رو کردم به ايشان گفتم “يابن مسعود، سمعت هذا من النبي صلی الله علیه وآله” ، اين را از پيامبر اکرم صلی الله علیه وآله شنيدي؟ “قال: نعم”. بله،شنيدم. گفت: “فکيف” پس چطور در کنار ظالمين بودي؟ (اشاره به قبل از عثمان است که در کنار آنها بوده ولي با امير المومنين علیه السلام نبوده است) چطور تو اين را از پيامبر شنيدي و رفتي و با آنها شدي؟ “قال: لاجرم حلت بيعقوبة عملي”، خلاصه مزدش را هم گرفتم، لوح تقدير هم به من دادند، اينها با کمک سومي است، يعني در حکومت اولي ودومي با آنها همکاري جدي کردم. مزدش را هم گرفتم، کتک حسابي هم به من زدند، “و ذلک اني لم استاذن امامي”، در صورتي که در ورود به حکومت از امام خودم اجازه نگرفتم. خلاصه: “کما استاذنه جندب(ابوذر) و عمار و سلمان( استاندار بود،ولي اجازه گرفته است.) و انا استغفرالله و اتوب اليه”.
اين ديگر منافاتي ندارد با اينکه وفاتش 32 باشد يا 33. چون اشکال [به قوت خود باقي]مي باشد، گفت چطور از آنها پيروي و حمايت کردي؟ و به علي بن ابي طالب توجه نکردي؟ ايشان ميگويد من استغفار ميکنم. طرائف ج 1 ص 36 يک مطلبي در اينجا نقل ميکند و در آخر ميفرمايد، ما نسبت به ايشان نميتوانيم نظر مثبت داشته باشيم. اين را در نظر داشته باشید و همچنين حرف آقاي تستري که ميفرمايد: “وقد وردت اخبار معتبرة، في عدم اذعانه لاميرالمؤمنينعلیه السلام، اعتقاد به آقا نداشت، و مخالفة فتاواه لفتاوي الائمه علیهم السلام، حرفهايش هم با حرفهاي ائمه مخالف است، پس سه اشکال نسبت به ایشان مطرح شد.
سوال: حداکثر ما ميتوانيم بگوئيم که روايت ايشان صحيح نيست، اما موثق است.
استاد: بنابه مبناي مرحوم آقاي خوئي چه ميخواهيد بفرمائيد؟ روايات او بر چه اساسي موثق است. چرا رواياتش موثق باشد؟ وثوق مخبري يا خبري؟ ما به مخبر وثوق نداريم. ميماند خبر، بايد ببينيم که خبري را که نقل کرده چگونه است. در مورد اصل شخصيت حسني بحثي نيست، اما اين که تفصيلات جريان، چهره مثبت، اينها در تفاصيلي است که براي ما فعلا محرز نشده است.
سوال: ابن مسعود وثاقت دارد يا نه؟
استاد: نه، چرا بايد وثاقت داشته باشد،اين همه روايت در مذمت او، وقتي ميفرمايد فتاواه مخالفة لفتاوي الائمه. عدم موالاته لامير المومنينعلیه السلام، اينهاکفايت نميکند؟
والحمد لله رب العالمين
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.