نظر علامه طباطبائی

بسم الله الرحمن الرحیم ـ الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین سیما امام زماننا روحی و ارواح من سواه لتراب مقدمه الفدا.

بحث ما راجع به یأجوج و مأجوج بود و اینکه آیا جزء علائم هستند یا خیر؟ و اینکه این ویژگیهائی که در روایات عامه نقل شده چقدر به واقعیت نزدیک است؟ در این میان مطالبی از علامه طباطبائی رحمه الله علیه نقل کردیم که ایشان خیلی مفصل و مشروح وارد بحث شدند، در ادامه ایشان راجع به ذی القرنین، یأجوج و مأجوج و سد بحث کرده و در آخر نظر نهائی خودشان را ضمن دو نظر و احتمال بیان می‌فرمایند.

علامه در جلد ۱۳، صفحه ۳۷۸ بعد از اینکه روایات را در این باره استقصاء کرده و مصادر آنها را بیان می‌کند، می‌فرمایند: بحث ذی القرنین بحثٌ، تاریخیٌ، قرآنیٌ؛ این بحث ریشه تاریخی و قرآنی دارد اما قرآن متعرض اسم او، زمان ولادت، حیاتش، نسبش و سائر مشخصاتش نشده است. علی ما هو دأبه علی ذکر قصص الماضین بل اکتفی علی ذکر ثلاث رحلات؛ در قرآن تنها به سه سفر از سفرهای ذی القرنین اشاره شده است. رحله اولی الی المغرب حتی اذا بلغ مغرب الشمس…؛ و رحله ثانیه الی المشرق حتی اذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع علی قوم… و رحله ثالثه حتی اذا بلغ بین السدین وجد من دونهما قوما لا یکادون یفقهون قولا؛ به عده ای افراد بسیط و ساده و مظلوم برخورد کرد. برخی این بخش از آیه را اینگونه تفسیر کرده‌اند. اما برخی دیگر گفته اند مراد آیه اینست که آنها مردمی بودند که به زبان دیگر سخن می‌گفتند. فشکوا الیه افساد یأجوج و مأجوج فی الارض؛ به هر حال در این سفر شکایاتی راجع به افساد یأجوج و مأجوج به ذی القرنین شد و گفتند که ما حاضریم مبلغی کمک کنیم تا سدی ساخته شود که مانع پیشرفت آنها شود. و عرضوا علیه ان یجعلوا خرجا علی ان یجعل بیننا و بین یأجوج و مأجوج سدا فاجاب الی بناء السد و وعدهم ان یبنی لهم فوق ما یاملون؛ بیش از آنچه که توقع داشتند به آنها وعده ساخت داد و چیزی هم از آنها نگرفت. و أبی أن یقبل خرجا و انما طلب ان یعینوه بقوه؛ سپس ایشان می‌فرماید: به این موارد در قرآن اشاره شده است. و الخصوصیات و الجهات الجوهریه التی تستفاد من القصه هی اولا ان صاحب القصه کان یسمی من قبل؛ از خصوصیات مذکور در آیات استفاده می‌شود که:

نکته اول: این شخص قبل از اینکه آیات راجع به او نازل شود، از دیر باز به ذوالقرنین معروف بوده است. کما یظهر من سیاقه یسئلونک عن ذی القرنین؛ پس اگر در قرآن اسمش اینگونه آمده به این دلیل است که اسمش همین بوده است، نه اینکه اسم دیگری داشته است.

نکته دوم: انه کان مومنا بالله و الیوم الآخر و متدینا بدین الحق؛ از این عبارت استفاده می‌شود که او پایبند به شریعت بوده است. هذا رحمه من ربی فاذا جاء وعد ربی جعله دکا… و آیه من ظلم فسوف نعذبه عذابا ثم یرد الی ربه… و آیه قلنا یا ذالقرنین اما ان تعذب…

نکته سوم: کان ممن جمع الله له خیر الدنیا و الآخره؛ این شخص جزء کسانی است که مصداق آیه، ربنا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الآخره حسنه است. اما خیر الدنیا فالملک العظیم الذی بلغ به مغرب الشمس و مطلعها؛ شرق و غرب در دستش بود. فلم یقم له شیء و قد ذلت له الارض؛ همه چیز در مقابلش خاضع بود. فاما خیر الاخره فبسط العدل و اقامه الحق و الصفح و العفو و الرفق و کرامه النفس و بسط الخیر و دفع الشر؛ خیر را منتشر کرد و شر را دفع کرد. و هذا کله مما یدل علیه انا مکنا له فی الارض…؛

نکته چهارم: که از قرآن استفاده می‌شود اینکه او با ظالمین درگیر شده و آنها را عذاب کرد و شکنجه داد.

نکته پنجم: راجع به سد است. ردم یعنی سد قوی. ان الردم الذی بناه هو فی غیر مغرب الشمس و مطلعها؛ این سد را او در مغرب یا مشرق نساخت. فانه بعد ما بلغ مطلع الشمس…؛ او بعد از اینکه سفر شرق و غرب رفت، این سد را ساخت. اتبع سببا حتی اذا بلغ السدین؛ از مشخصات این سد اضافه بر اینکه در غیر شرق و غرب است اینکه بین دو کوه است. انه واقع بین الجبلین کالحائطین و انه ساوی بین صدفیهما و انه استعمل…؛ همان مطالبی که قبلا گفته شد که او از آهن مذاب استفاده کرد و… سپس ایشان وارد خود بحث یأجوج و مأجوج شده که اینها چه کسانی هستند و سرنوشت آنان چیست و این سد کجاست؟

چون می‌خواهیم این موضوع را به اتمام برسانیم، بیان تفاصیل دیگر را به خود شما واگذار می‌کنم.

فی اخبار الماضین لم یذکر القدماء من المورخین فی اخبارهم ملکا یسمی فی عهده بذی القرنین؛ در کتب قدما اشاره ای به این قصه به این صورت نشده است. او ما یؤدی معناه من غیر اللفظ العربی و لا یأجوج و مأجوج بهذین اللفظین و لا سدا ینسب الیه؛ نه اسم ایندو به این لفظ و نه سدی هیچکدام به او نسبت داده نشده است. نعم ینسب الی بعض ملوک حمیر؛ اشعاری از ملوک یمینیین اشعاری باقی مانده که در آن، سخن از ذی القرنین به میان آمده است. وانه من اسلافه التبابعه؛ که از اسلاف و نیاکان قوم تبع است و در آنجا آمده است که او سفر شرق و غرب رفته و سخن از یأجوج و مأجوج و سد آمده است.

اما در مورد کلمه یأجوج و مأجوج می‌فرمایند: در کتابهای عهد قدیم نام ایندو قوم آمده است. سپس ایشان چند مورد را بیان می‌کنند.

حال این سد کجاست؟ ایشان مطلب مفصلی را از سید هبه الدین شهرستانی نقل می‌کنند: و ذکر بعض اجله المحققین که منظور سید هبه الدین است و بنده به آن اشاره خواهم کرد. ینسب الی بعضهم ان سد المذکور فی القرآن هو حائط الصین و هو حائط طویل یحول بین الصین و بین منغولیا بناه شین هوانگتی ….یکی از پادشاهان چین ساخته لصد هجمات المغول؛ به خاطر اینکه جلوی حمله مغول را بگیرد. طوله ثلاثه آلاف کیلومتر فی ارض تسعه امتار؛ عرضش نه متر و ارتفاعش ۱۵ متر است. و قد بُنی بالاحجار؛ شروع بنائش ۲۶۴ قبل از میلاد بوده است. و قد تم بنائه فی عشر او عشرین؛ بیست سال هم ساخت آن طول کشید. و علی هذا فذو القرنین هو الملک المذکور؛ شین هوانگ همان ذوالقرنین است. برخی اینگونه گفته اند ولی ایشان می‌فرماید: یدفعه ان الاوصاف و المشخصات المذکوره فی القرآن بذی القرنین و سده لا تنطبق علی هذا الملک و حائط الصین فلم یذکر؛ آن اوصاف و مشخصاتی که در قرآن راجع به ذی القرنین و سد آمده اصلا بر این شخص منطبق نیست. و قد استعمل فیه زبر الحدید و القطر و النحاس؛ قطر همان مس ذوب شده است. راجع به پادشاه چین که چنین سدی را ساخته باشد در تاریخ مطلبی نیامده است. و الحائط الکبیر ثلاثه آلاف کیلومتر یمرّ فی طریقه علی السهول و الجبال و لیس بین جبلین؛ اصلا اوصاف گفته شده با این سد مطابقت ندارد. برخی گفته اند که این سد، ان الذی بنی السد هو احد ملوک آسور و قد کان یهجم فی حوالی القرن السابع قبل المیلاد اقوام سیت من مضیق جبال القفقاز الی ارمنستان ثم غربی ایران و ربما بلغوا آشور و عاصمتها فأحاطوا بهم قتلا و سبیا و نهباً فبنی ملک آشور السد؛ پادشاه آشور این سد را ساخت تا جلوی این قبیل حملات قوم سیت را بگیرد. و کانّ المراد به سد باب الابواب المنسوب تعمیره او ترمیمه الی کسری…؛ در واقع آنکه منسوب به کسرای انوشیروان بوده آن را تعمیر و ترمیم کرده است.

به نقل از روح المعانی در این زمینه تفاصیل دیگری را بیان کرده تا اینکه به فرمایشات هبه الدین شهرستانی می‌رسد و می‌فرماید: ذکر بعض أجله المحققین من معاصرینا فی تایید هذا القول ما محصله، ان ذا القرنین المذکور فی القرآن قبل الاسکندر المقدونی بمأت السنین فلیس هو هو بل هو احد الملوک الصالحین؛ ذو القرنین از صلحا و ملوک یمن است. و کان من شیمه طائفه منهم التسمی بذی کذی همدان و ذی غمدان و ذی المنار و ذی القرنین و… اینها همه از یمن بوده‌اند. و کان مسلما موحدا عادلا؛ که قبلا گفته شد. به هر حال این شخص کسی است که ارتش مسلح و مجهزی داشت و رفت به سمت مغرب. فاستولی علی مصر و ما ورائها؛ تمام آن نقاط را اشغال کرد. ثم لم یزل یسیر علی سواحل البحر الابیض؛ دریای مدیترانه. حتی بلغ ساحل المحیط الغربی و وجد الشمس تغیب فی عین حمئه؛ بعد رفت به سمت مشرق و آفریقا. و کان شدید الولع و ذا خبره فی البنا؛ به ساخت و ساز علاقه فراوانی داشت. و لم یزل یسیر حتی مر بشبه جزیره و براری؛ آسیا. الوسطی بلغ الترکستان حائط الصین قوما لم یجعل الله من الشمس سترا و مال الی جانب الشمال حتی بلغ مدار السرطان؛ اینجا که رسید. فان کان هذا الذی شاع فی الالسن انه دخل الظلمات فسئله اهله ان یبنی لهم سداً یصد عنهم یأجوج و ماجوج؛ چرا از ایشان خواستند که سد بسازد؟ چون او یمنی بود و یمنیها در ساخت و ساز معروف بودند. فان کان هذا السد هو الحائط الکبیر بین الصین و منغولیا؛ اگر این دیوار همان سد ذوالقرنین بوده فقد کان ذلک ترمیما منه؛ پس او آن را ترمیم کرده نه اینکه ساخته باشد. لمواضع تهدمت من بالحائط بمرور الایام والذی یبقی علیه ان کون حائط الصین هو سد ذی القرنین لا سبیل الیه؛ این مطلب را نمی توان پذیرفت.

ایشان در ادامه مطلب دیگری را انتخاب کرده و می‌فرماید: اما یأجوج و مأجوج فالبحث عن التطورات الحاکمه؛ مرحوم طباطبائی بعد از نقل کلام ایشان می‌فرماید: امعن اهل التفسیر و المورخون فی البحث حول القصه؛ راجع به این جریان خیلی دقت نظر کرده‌اند. و اشبعوا الکلام فی اطرافها و اکثرهم علی ان یاجوج و ماجوج؛ اکثر آنها به این نتیجه رسیده اند که ایندو امت بزرگ و پر جمعیتی هستند. فی شمال آسیا و قد اطبق جمع منهم ما اخبر به القرآن من خروجهم فی آخر الزمان و افسادهم فی الارض؛ و این را بر قوم تاتار تطبیق داده‌اند. علی هجوم التتار فی النصف الاول من القرن السابع علی غرب الآسیا و افراطهم فی اهلاک الحرث و النسل؛ نسل کشی راه انداختند.[۱] و إباده النفوس و نهب الاموال و فجائع لم یسبقهم الیها سابق؛ کاری کردند که واقعا در تاریخ نمونه نداشت. و قد اخضعوا اولا الصین؛ قوم تاتار ابتدائا حکومت چین را شکست داده و تحت تابعیت خود قرار دادند. ثم…الی ترکستان و ایران؛ سپس به ترکستان و ایران عراق و قفقاز و حمله کردند و افنوا کل من قاومهم من المدن و البلاد؛ همه مقاومتها را در هم شکستند. و فیها ماه الالوف؛ شهرهائی که صدها هزار جمعیت داشت همه را از میان برند. صبح وارد شهری می‌شدی که هزاران جمعیت داشت. و تمسی و لم یبق من عامه اهلها نافس؛ شب هیچ نفس کشی را در آنجا نمی دیدی. و لا من هامه ابنیتها؛ هیچ ساختمانی را نمی دیدی الا اینکه ویران و خراب شده و از بین رفته بود. ثم رجعوا الی بلادهم؛ اینها بعد از افساد به بلاد خودشان برگشتند. و حملوا علی الروس…؛ در بازگشت هم به روسیه حمله کردند. و حملوا علی الروم و الجأوهم علی الجزیه؛ از آنها مالیات گرفتند و بخشی از اروپا همانند اتریش و مجارستان را نیز ویران کردند.

جریان یأجوج و مأجوج را بر تاتار تطبیق داده ولی یکجا گیر کردند و آن جریان سد است که چگونه می‌خواهند آن را تفسیر کنند. مرحوم علامه در ارتباط با این مشکل می‌گوید: لکنهم اهملوا البحث عن امر السد من جهه خروجهم منه؛ اینها از پشت سد بیرون می­آیند در حالی که در جریان حمله قوم تاتار صحبت از سد نبود. فان قوله تعالی: فماسطاعوا ان یظهرو و ما استطاعوا له نقبا قال هذا رحمه ربی و فاذا جاء وعد ربی جعله دکاء و کان وعد ربی حقا و جعلنا بعضهم یومئذ یموج فی بعض؛ ایشان می‌فرمایند: ظاهر این آیات این است که، ان هذه الامه المفسده محبوسون؛ اینها پشت سد زندانی‌اند. و لا مخرج لهم؛ هیچ راه خروج ندارند. الی سائر الارض ما دام معمورا و قام علی الارض حتی اذا جاء وعد الله جعله دکا او منهدما؛ تا اینکه وعده الهی برسد و این سد فرو بریزد و منهدم شود. باید این مشکل را حل کنید. صرف تطبیق بر قوم تاتار نقطه غامض مسئله را حل نمی کند. فکان علیهم ان یقرروا للسد وصفه هذا و ان کانت هذه الامه المذکوره؛ اگر مرادتان از این امت، خود تاتار باشد. و قد صارو من شمال الصین؛ از چین آمدند به قفقاز و عراق و ایران و… فاین هذا السد الموصوف فی القرآن؛ پس سدی که در قرآن توصیف شده کجاست؟ الذی وطئوه؛ سدی که پشت سر گذاشتند و از آن عبور کردند، ثم طلعوا منه؛ که از آن خارج شدند و به این شهر‌ها آمدند. و جعلوا عالیها سافلها؛ این مشکل برای ما حل نشد. و ان لم تکن هی تتار او غیرها من القوم المهاجمه فی طول التاریخ؛ اگر مرادتان از یأجوج و مأجوج قوم تاتار و امتهایی که در طول تاریخ کشورها را مورد هجوم قرار داده اند، نیست، پس این سد کجاست؟ «المشید بالحدید»؛ سدی که از آهن ساخته شده است. و من صفته ان یحبس امه کبیره منذ الوف من السنین؛

منظور ایشان تا اینجا این است که اگر مرادتان از یأجوج و مأجوج قوم تاتار است، پس سد کجاست؟ و باز اگر مرادتان اقوام دیگر است، مجددا می‌پرسیم پس سد کجاست؟ سدی که از ویژگی آن این است که در پشت آن یک امت فاسد به عنوان زندانی قرار دارد و هر نفر از آنها نمی میرد مگر اینکه هزار نفر از نسل خود را بیند؟ من ان تهجم علی سائر اقطار الارض؛ سدی که جلوی حملات آنها را بر سایر سرزمینها گرفته. و لا مخرج لهم الی سائر الدنیا دون السد؛ عجیب است! هزاران سال پشت سد مانده اند و هیچ راهی برای نفوذ به سایر کشورها ندارند جز از طریق سد که آنهم بر آنها بسته شده است. و قد ارتبط الیوم بقاع الارض ببعض الخطوط البریه و البحریه و الجویه؛ منظورشان ارتباطات دریائی، زمینی و هوائی است.

ایشان می‌فرمایند: الان جهان با هم مرتبط است یا از طریق دریا یا از طریق آسمان و یا از طریق زمین. و دستگاههائی هست مثل اینترنت که دقیقا مشخص می‌کند که مثلا شهر مقدس قم، محله های قم که دقیقا کجاست؟ این فرمایشات تازه مربوط به چند سال قبل است. جهان الان مرتبط است پس سد کجاست؟ و لیس یحجز حاجر طبیعی کجبل او بحر او صناعی کسد او سور او خندق؛ هیچ مانعی، نه موانع طبیعی و نه موانع مصنوعی، هیچکدام از اینها نمی تواند جلوی حرکت کسی را بگیرد. فای معنی لانصداد قوم عن الدنیا بسد بین جبلین؛ اشتباه نشود، ایشان به بیانات و تطبیقاتی که برخی در این زمینه دارند، اشکال وارد می‌کند نه به قرآن، لذا می‌فرماید: این سدی که توانسته است یک چنین قومی را در همین دنیا در پشت دو کوه نگه دارد، کجاست؟ ایشان در مقام جواب از این اشکال می‌فرمایند:

توجیه و احتمال اول علامه:

و الذی اری فی دفع هذا الاشکال والله اعلم، ان قوله دکا من الدکّ بمعنی الذله؛ در لسان العرب گفته است جبل دک، یعنی جبل ذلیل، المراد بجعل السد دکا جعله ذلیلا لا یعبا بامره و لا ینتفع به من جهت اتساع طرق الارتباط و تنوع وسائل الحرکه و الانتقال؛ ایشان می‌خواهند بفرمایند که: وضعیتی پیش می‌آید که هیچ چیزی نمی تواند جلوی پیشرفت و حرکت را بگیرد و کوه و بلندی‌ها ذلیل می‌شود و این در واقع اشاره به پیشرفتهاست. حقیقه هذا الوعد هو الوعد بُرِقّی المجتمع البشری فی مدنیته؛ بالاخره بشریت به سوی مدنیت حرکت و پیشرفت و آینده ای دارد که هیچ چیز حتی کوه نمی تواند در برابرش مقاومت کند و همه چیز در برابرش ذلیل و خاضع می‌شود. پس در حقیقت این کلام قرآن اشاره به این وعده است. و اقتراب شتی اممه؛ یعنی همین حرف که الان می‌گویند که جهان دهکده جهانی است امتها به هم نزدیک می‌شوند. لا یسده سد و لا یحوطه حائط عن الانتقال من ای صقع من اصقاع الارض؛ جریان سد و… کنایه و اشاره به این قضایاست. که هیچ دیوار و سدی نمی تواند مانع از جابجائی امتها شود. الی ای قوم؛ حال به ایشان عرض می‌کنیم که شما معنای دیگری بیان کردید مؤید شما بر این مطلب چیست؟

و یوید هذا المعنی سیاق قوله…؛ می‌فرماید موید قول ما سیاق آیات دیگری است که در ارتباط با یأجوج و مأجوج آمده است. حتی اذا فتحت یأجوج و مأجوج حیث عبر بفتح یأجوج و مأجوج و لم یذکر السد؛ قرآن سخن از پیشروی اینها می‌کند ولی صحبت از سد نمی کند. پس معلوم می‌شود که قرآن سد را کنایه از این گرفته اند که هیچ چیز نمی تواند جلوی پیشرفت انسانها را بگیرد.

توجیه و احتمال دوم علامه:

و للدک معنا آخر الدفن دککت الرکی یعنی البئر دفنته؛ منظور این است که آن جبل صیروره الجبل رابیا من طین؛ یعنی همان کوه سر به فلک کشیده تاثیرش را از دست می‌دهد و زیر خاک می‌رود. تدکدکد الجبال ای صارت روابی من طین یعنی کوهها تبدیل به خاک و گل شده. فمن الممکن ان یحتمل ان السد من جمله ابنیه القدیمه التی ذهبت مدفونه؛ یعنی سدی بوده و از بین رفته است. البته علامه احتمال اول را تقویت می‌کند نه این احتمال و توجیه را.

روایاتی که راجع به آینده جهان مطرح است و اینکه بعد از ظهور حضرت عدل، عدالت و امنیت وجود دارد تا قیام قیامت، این احتمال را تایید می‌کند. در نتیجه بیان علامه روایاتی را که از عامه راجع به آینده جهان نقل کردیم، را رد می‌کند.

[۱]. ما می دانیم هم در بغداد و هم در نقاط دیگر کشتار و نسل کشی براه افتاد، اما برخی نسبت به بغداد بیش از حد افراط می کنند و از جاهای دیگری بحثی مطرح نمی کنند، و در این جریان مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی و برخی دیگر را مقصر می دانند. در حالی که نقش اینها نقش بازدارنده بوده است. حال چرا وهابیت اینطور به این بزرگواران حمله می کنند؟ جهاتی دارد. از طرفی کار این بزرگواران موجب شد بساط عباسیان برچیده شود و تا مدتی شیعیان حاکم شوند. شیعیان روش صحیح حکومتی و اداره حکومت را نشان دادند و پیشرفتهای زیادی همچون رصد خانه و غیرو بعد از آن حاصل شد. لذا اینها می خواهند با جعل و بزرگ جلوه دادن برخی اتفاقات، این خدمات را تحت شعاع قرار دهند. البته جنایت و کشتار بود ولی اینگونه نبود که ابن تیمیه می گوید. حادثه هجوم تاتار در سال ۶۵۶ اتفاق افتاد در حالی که ابن تیمیه در سال ۶۶۱ یعنی چند سال بعد از آن واقعه به دنیا آمد. پس ایشان از کجا این مطالب را نقل می کند. او معروف است به نصب و عداوت با اهل بیت ع. مجددا تکرار می کنم، اگر یک مسلمان هم کشته شود برای ما سنگین و غیر قابل قبول است ولی اینگونه که اینها از حوادث بغداد نقل می کنند، نیست.

.

.

.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *