منادی ـ‌ زمان ندا

بسم الله الرحمن الرحیم ـ الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین سیما امام زماننا روحی و ارواح من سواه لتراب مقدمه الفدا.

بحث ما راجع به صیحه و ندای آسمانی بود، که انصافا روایت متعددی در کتابها و مصادر دسته اول ما از ائمه طاهرین علیهم السلام وارد شده و اهمیت فوق العاده­ای به این علامت داده شده است. در روایات بهترین راه تشخیص امام مهدی روحی فداه مساله ندا و صیحه بیان شده است.

روایت مفصلی را که ما از امام باقر نقل کردیم، (یعنی همان روایت جابر بن یزید جعفی که ما هم از طریق قوت متن و هم از طریق کثرت نقل و اعتنای بزرگان، آن را پذیرفتیم) در آخر این روایت حضرت می‌فرماید: فما أشکل على الناس من ذلک یا جابر فلا یشکلن علیهم ولادته من رسول الله ص و وراثته العلماء عالما بعد عالم؛ اگر هر یک از این علامات نتوانند امام را برایشان اثبات کند مساله ولادت او از رسول الله جای شبهه باقی نمی‌گذارد، زیرا همه می‌گویند مهدی از نسل رسول الله و وارث ائمه طاهرین است. فإن أشکل هذا کله علیهم فإن الصوت من السماء لا یشکل علیهم إذا نودی باسمه و اسم أبیه و أمه؛[۱]

این علامت علامتی است که جای شبهه برای کسی باقی نمی‌گذارد زیرا حضرت را بنام و نام پدر و مادرش خطاب می‌کند، آنهم از طریق ندای آسمانی. لذا این علامت قول فصل و دافع تمام شک و شبهات است، لذا روی این علامت خیلی تاکید شده و روایات متعددی در این زمینه وارد شده است. لکن در برخی خصوصیات و جزئیات آن سوال است که مثلا منادی این ندا کیست؟ در روایات متعددی داریم که منادی حضرت جبرئیل است. لذا منادی بودن جبرئیل از حد استفاضه گذشته است.

بررسی روایات منادی:

مرحوم نعمانی: هو صوت جبرئیل؛[۲]

مرحوم نعمانی: هی صیحه جبرئیل؛[۳]

مرحوم صدوق: حدثنا محمد بن علی ماجیلویه رضی الله عنه عن عمه محمد بن أبی القاسم عن محمد بن علی الکوفی عن أبیه عن أبی المغراء عن المعلى بن خنیس عن أبی عبد الله قال: صوت جبرئیل من السماء؛[۴]

ما دیگر وارد بحث رجالی نمی‌شویم فقط اینرا بگویم که معلی بن خنیس هیچ مشکلی ندارد با اینکه شیخ طوسی در کتاب فقهیشان او را تضعیف کرده اند، زیرا ما بعد از تحقیق و تتبع در روایات مادحه و ذامه به این نتیجه رسیدیم که ایشان موثق است و فرمایش مرحوم خوئی نیز این مطلب را تایید می‌کند. او جانش را در این راه از دست داد و امام قاتلش را نفرین کرد که این نفرین باعث شد قاتل بیش از چند روز زنده نماند.

مرحوم استرآبادی: ینادی به جبرئیل؛[۵]

با توجه به این روایات، اصل ندا و منادی آن یعنی جبرئیل از مسلمات است.

زمان ندای آسمانی:

حال ندای آسمانی در چه ماهی اتفاق خواهد افتاد؟ روایات متعددی وجود دارد که گفته اند ندا در ماه مبارک رمضان خواهد بود. برخی گفته اند در این زمینه نه روایت وجود دارد در حالی که بیش از این تعداد است. البته برخی از این روایات از حیث سند مشکل دارند ولی از حیث مجموع مستفیض یا متواتر اند، لذا ضعف سندی مشکلی ایجاد نمی‌کند.

بررسی روایات:

روایت اول: مرحوم نعمانی ۲۵۸ ح۱۷ از عبایه الربعی از امیر المومنین ع:…صیحه فی شهر رمضان؛

روایت دوم: نعمانی ص۲۵۳ ح۱۳ از امام باقر ع: الصیحه لا تکون الا فی شهر رمضان؛ این روایت حصر دارد. پس صیحه های دیگر را که در ماه رجب یا محرم مطرح میشود باید از حیث سند و حجیت بررسی شود تا بعد نوبت به تعارض آنها با این روایت رسیده و بعد از آن اقدام به توجیه و جمع بین آنها کنیم. روایات محرم با این روایات قابل جمع است، زیرا با توجه به اینکه ظهور حضرت در عاشورا و در محرم است، معلوم می‌شود که صیحه جبرئیل صیحه‌ی بیعت است نه برای زمینه سازی ظهور، اما روایت رجب که علی فرض صحت باید توجیه شود. پس می‌توان قاطع گفت که صیحه ای که علامت ظهور حضرت است در ماه رمضان است. و برخی مدعی اند که بعد از آن صیحه عده ای حضرت را می‌بینند. در سند این روایت احمد بن یوسف قرار دارد که بررسی شد. و نتوانستیم او را توثیق کنیم.

روایت سوم: از مرحوم نعمانی در ص ۲۵۴ ح۱۳، ابْنُ عُقْدَهَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ یُوسُفَ عَنِ ابْنِ مِهْرَانَ عَنِ ابْنِ الْبَطَائِنِیِّ عَنْ أَبِیهِ وَ وُهَیْبٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا رَأَیْتُمْ نَاراً مِنَ الْمَشْرِق‏ وَ إِذَا سَمِعْتُمُ الصَّوْتَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَلَا تَشُکُّوا…

روایت چهارم: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجَبٍ قَالَ ذَلِکَ شَهْرٌ کَانَتِ الْجَاهِلِیَّهُ تُعَظِّمُه‏… وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِقَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجَبٍ قَالَ ذَلِکَ شَهْرٌ کَانَتِ الْجَاهِلِیَّهُ تُعَظِّمُه…‏ این روایت در کتاب سرور ذکر شده و بحارالانوار از ایشان در ج۵۲ ص۲۷۳ نقل می‌کند.

روایت پنجم: از کمال الدین ص۳۲۷ باب ۳۲ ح ۷: ان من علامات الخروجو صیحه من السماء و مناد ینادی من السماء فی شهر رمضان. از این روایت استفاده می‌شود که ندا یک علامت و صیحه یک علامت دیگر است. در سند این روایت اسماعیل بن قزوینی قرار دارد که مجهول است.

روایت ششم: شیخ طوسی در کتاب غیبت ص۴۵۲ ح۴۵۸ از وهیب بن حفص از امام صادق ع:… حتی ینادی اسمه لیله ثلاث وعشرین؛ در این روایت روز اتفاق بیان شده اما خود ماه را بیان نکرده‌اند. برخی می‌گویند به قرائن روایات دیگر مراد از عبارت لیله ثلاث وعشرین، ماه رمضان است. در سند این روایت مشکلی وجود ندارد.

روایت هفتم: این روایت را مرحوم نعمانی در ص۲۸۹ ح۶ از ابو بصیر از امام صادق نقل می‌کند: حتی ینادی باسمه فی جوف السماء فی لیله ثلاث و عشرین من شهر رمضان؛ این روایت قرینه است بر روایت قبلی که ماه را ذکر نکرده بود. این روایت مشکل سندی دارد و آن به محمد بن حسان رازی بر می‌گردد.

روایت هشتم: کمال الدین ص۶۵۰ باب ۵۷ ح۶، عن الحسین بن سعید عن حماد بن عیسى عن إبراهیم بن عمر عن أبی أیوب عن الحارث بن المغیره عن أبی عبد الله قال: الصیحه التی فی شهر رمضان تکون لیله الجمعه لثلاث و عشرین مضین من شهر رمضان.

از این روایت و روایات قبل استفاده می‌شود که این اتفاق در ماه رمضان خواهد بود، اما دو شبهه در اینجا مطرح است: یکی اینکه لثلاث و عشرین مضین من شهر رمضان، یعنی اینکه ۲۳شب از ابتدای ماه گذشته باشد، یعنی شب ۲۴ ماه رمضان، در حالی که روایت قبلی فی لیله ثلاث و عشرین داشت. یعنی شب ۲۳ ماه رمضان. پس این روایت در ظاهر با روایات قبل معارض است.

اما شبهه دوم اینکه این روایت روزی را که ندا اتفاق می‌افتد مشخص کرده در حالی که در روایات قبل این مطلب وجود نداشت. این روایت می‌گوید ندا در شب ۲۴ از ماه رمضان و مصادف با شب جمعه است. اگر نتوانستیم جمع کنیم بین روایات باید بررسی روائی کنیم، و نمی‌توانیم بگوئیم که اشتباه راوی یا نساخ بوده است.

روایت نهم: مرحوم حرعاملی در کتاب اثبات الهداه ج۳ ص۵۷۰ از کتاب اثبات الرجعه فضل بن شاذان که این کتاب اکنون در دست ما نیست، از امام صادق نقل می‌کند:… ینادی باسم القائمفی لیله ثلاث و عشرین من شهر رمضان…

اگر در روایات جستجو شود بیش از این تعداد روایت خواهد بود. این نه تا حد استفاضه است، البته برخی پا فشاری کرده و گفته اند که این روایات معتبر است ولی از لحاظ فنی کلامشان معتبر نیست. برخی گفته اند که روایت اول، هشتم و نهم معتبر است در حالی که روایت اول که روایت نعمانی است، سندش به احمد بن یوسف که مجهول است یا مهمل می‌رسد، که به هر حال مشکل دارد. روایت هشتم هم که روایت کمال الدین از حارث بن مغیره بود و شخصی به نام ابو ایوب در آنست که مشترک است بین چندین نفر، از ثقات و مجاهیل. روایت نهم هم که معتبر پنداشته شده و از مرحوم حر عاملی بود، طریق ایشان به کتاب فضل بن شاذان که زمان ائمه طاهرین بوده و فاصله زیادی تا زمان شیخ حر داشته، صحیح نیست و دیگر اینکه در خود کتاب هم مشکل سندی وجود دارد. پس اگر بخواهیم یک یک روایات را بررسی کنیم این مشکلات هست، اما کثرت این روایات ما را از بررسی سندی بی نیاز می‌کند.

بحث دیگر اینکه این ندا و صیحه در روز است یا در شب؟

روایاتی که تا اینجا خواندیم در اکثر آنها کلمه لیل آمده بود لکن در برخی روایات داریم که ندا در روز است.

بررسی روایات:

روایت اول: مرحوم کلینی در روضه کافی ج ۸ ص۱۷۷، ینادی مناد من السماء اول النهار، یعنی صبح بعد از طلوع آفتاب. این روایت بررسی شد.

روایت دوم: شیخ طوسی در کتاب غیبت ص۴۵۴: ینادی مناد من السماء فی اول النهار؛

جمع بین ادله لیل و ادله نهار:

توجیه اول: گفته اند شب قدر شامل روز آن هم می‌شود و استناد به روایتی شده است که می‌فرماید: لیله القدر فی کل السنه و یومها مثل لیلتها، این روایت در کتاب تهذیب شیخ، ج۴ ص۳۳۱ باب ۷۲ ح ۱۰۱ و در کتاب ملاذ الاخیار مرحوم مجلسی به این روایت تصریح شده است. ولی این روایت به بحث ما ربطی ندارد و مشکل ما را حل نمی‌کند. زیرا مراد این روایت بیان فضیلت بوده است یعنی اینکه فضیلت روز قدر همانند فضیلت شب آن است.

توجیه دوم: برخی گفته اند طلوع فجر، قدر مشترک است بین روز و شب، زیرا طلوع فجر هم از روز است و هم از شب و در ارتباط با روایات فضیلت نماز اول وقت در صبح هم نکته ای در روایات آمده است که موید این مطلب است: هو حضور ملائکه اللیل و النهار، هم ملائکه صبح هستند و می‌نویسند و هم ملائکه شب هستند و می‌نویسند. با توجه به این مطلب وقتی در روایات ندا، اول النهار گفته می‌شود، مراد آخر اللیل است و لذا با روایات لیل قابل جمع است، به عبارتی آخراللیل و اول النهار یعنی فجر زیرا هم از روز است و هم از شب.

والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته

[۱]. الغیبهللنعمانی، ص ۲۸۲

[۲]. الغیبهللنعمانی ص : ۲۵۴

[۳]. همان

[۴]. کمال‏الدین ج : ۲ ص : ۶۵۲

[۵]. تأویل‏الآیات‏الظاهره ص : ۷۰۸

.

.

.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.