بسم الله الرحمن الرحیم ـ الحمد لله رب العالمین وصلی الله علی محمد وآله الطاهرین سیما امام زماننا روحی وارواح من سواه لتراب مقدمه الفداء

مقدمه

سخن راجع به بررسی سندی روایت بشر نخاس که در مورد مادر امام زمان نقل شده است، می‌باشد.

راوی اصلی آن، محمد بن بحر شیبانی است. گفتیم که سه نفر از قدما چنین روایتی را در منابع خود ذکر نموده‌اند. در تحقیقاتی که بنده از مولفین دیدم عمدتا، محمدبن بحر شیبانی را به اتهام غلو تضعیف نموده‌اند.به همین جهت ما در جلسه قبل، معنای غلو را از دیدگاه دگراندیشان و علمای خودمان بیان کردیم. دگراندیشان حرفی که راجع به غلو و غلات می‌زنند نقطه ی ضعفی برای ما نیست. از نظر آن ها، شیعه ای که امیرالمومنین را بر ابوبکر و عمر، مقدم بداند، غالی است! این مرز بین تشیع و دیگران و عقیده ی ماست.

اما غلوی که در کتب ما نقل و تعریف شده، هیچیک از آن‌ها – معانی ۹ گانه ای که علامه مجلسی بر شمرده – بر محمدبن بحر شیبانی انطباق ندارد. لذا اگر کسی هم، او را به غلو متهم کرده باشد اشتباه کرده است. مرحوم نجاشی و دیگران هم تصریح و اعتراف به این ندارند که او غالی است. بلکه نسبت به بعضی داده که گفته‌اند، او غالی است. کسانی مثل نجاشی از این امر تعجب هم، می‌کنند. در جلسه قبل، مقداری از کلام مرحوم مامقانی را در مورد محمدبن بحر شیبانی نقل نمودیم و اکنون مابقی را عرض می‌نماییم.

ادامه کلام مرحوم مامقانی در مورد محمدبن بحر شیبانی

« و اذ لم یثبت غلوّه بل کان المظنون حدوثه من روایته فى الأئمّه (ع) بعض ما هو الیوم من ضروریات مذهب الشّیعه کان ما سمعته من الشّیخ من کونه عالما بالأخبار فقیها و ما سمعته من النّجاشى من کون حدیثه قریبا من السّلامه مدحا مدرجا له فى الحسان»

مرحوم مامقانی در مقام دفاع از این شخص بر‌می‌آید و می‌فرماید: نتیجه ای که ما می‌گیریم این است که بعضی از حرفهایی که به ایشان نسبت می‌دهند امروزه آن ها، از ضروریات مذهب شیعه است.[ در گذشته، بزر گانی را که قائل به عصمت ائمه طاهرین و یا قائل به عدم سهو امام بودند غالی می‌گفتند.] و همچنین مدح شیخ و نجاشی در مورد وی، لااقل او را در مرتبه «حسن» قرار می‌دهد.

«فالأظهر کون الرّجل من الحسان دون الضعفاء و اللّه العالم و لقد اجاد الحائرى حیث قال لیت شعرى اذا کان الرّجل بنفسه متکلما عالما فقیها و حدیثه قریبا من السّلامه و کتبه جیّده مفیده حسنه فما معنى الغلوّ الّذى یرمى به و لیس العجب من ابن الغضائرى و الکشّى لأنّ کافه علمائنا رضوان اللّه علیهم من عدى الصّدوق ره و اضرابه عند اضرابهما غلاه لکن العجب ممّن یتبعهما فى الطّعن و الرّمى بالغلوّ فما فى الوجیزه من انّه ضعیف هذا انتهى کلام الحائرى»

پس اظهر این است که محمدبن بحر شیبانی در مرتبه حسن قرار دارد و جزء ضعفا نمی باشد و چه نیکو مرحوم حائری گفته است، کاش می‌دانستم که معنای غلو در مورد شخصی که او را متصف به متکلم و فقیه و عالم و روایات صحیحه و صاحب تالیفات جید می‌دانند، چه معنایی دارد؟ و تعجب از کشی و ابن غضائری نمی باشد زیرا که این دو، بیشتر علمای ما را – به جز شیخ صدوق و پیروان او – غالی می‌دانند، بلکه تعجبم از کسانی است که از این دو نفر در ذم و رمی به غلو، تبعیت می‌کنند. و آنچه در وجیزه گفته شده است، ضعیف است.

«و اقول ممّا یکذب نسبه الغلوّ الیه انّ الصّدوق ره نقل فى اکمال الدّین عن کتاب الرّجل فى تفضیل الأنبیاء و الأئمّه صلوات اللّه علیهم على الملائکه فصلا طویلا ختامه ان محمدا (ص) افضل المخلوقات من الجن و الأنس و الملئکه و فیه تصریح بان محمدا (ص) مخلوق من المخلوقات کغیره بنحو لا یشتبه على من طالعه و تصفّحه و فیه شهاده على عدم غلوّه نحو ما یقوله الغلاه من القدم و الحلول فلم یبق الا بمعنى المبالغه فى تفضیل الحجج على غیرهم و علو رتبتهم و ذلک الیوم من ضروریات المذهب فنسبه الغلوّ القادح فى الرّاوى الى الرّجل غلط بحسب الظّاهر»[۱]

مرحوم مامقانی می‌فرماید: از چیزهایی که غلو را نسبت به محمدبن بحر شیبانی، نفی می‌کند، نقل روایت شیخ صدوق از ایشان در مورد برتری انبیاء و ائمه طاهرین، بر ملائکه است و در آخر روایت آمده است که پیامبر، برتر از همه مخلوقات می‌باشد. و تصریح نموده که پیامبر، مخلوقی از مخلوقات پروردگار است و چنین تصریحی، شهادت بر عدم غلو محمدبن بحر دارد.[ من نمی‌دانم بعضی دنبال چه هستند؟ آیا باید برای توثیق محمدبن بحر، آیه نازل شود؟ و یا روایات متواتره وارد شود؟ در توثیق کدام روات – مگر نادراً- آیه و یا حدیث آمده است؟ همه که تنصیص خاص ندارند. چون او روایتی از مادر امام زمان نقل کرده است، این همه حساسید! وگرنه آنقدر روایت با سند ضعیفتر از این هست که هیچ اعتراضی نمی‌کنید.] و آنچه که از این روایت فهمیده می‌شود، مبالغه در برتری حجج الهی بر دیگران و برتری مرتبه آن بزرگواران می‌باشد. و چنین مبالغه هایی، امروزه جزء ضروریات مذهب ما می‌باشد. [ تفضیل پیامبر اکرم بر تمام انبیا، امروز جزء ضروریات اعتقادی ماست. هرچند دگراندیشان و عامه در چند کتاب خودشان از جمله بخاری، چند روایت را نقل کردند که پیامبر اکرم فرمودند من از موسی افضل نیستم! این روایت قطعا مشکل دارد.]

تا اینجا مرحوم مامقانی، محمد بن بحر شیبانی را از نسبت غلو تبرئه کرده و او را به مرتبه حسان آوردند. [ البته اگر نگوییم جزء افراد تقه است]، سپس مرحوم مامقانی در دو کتابشان بحث مفصل و مهمی راجع به غلو و حدود آن و دفاع از افرادی که به آنها نسبت غلو داده‌اند، مطرح می‌کنند که واقعا شایسته ی مطالعه است. برای یک بار هم که شده با دقت این مطالب را دیده و مباجثه کنید تا اینطور نباشد که شخصیتهای بزرگ و جریانهای ارزشی و مهم را به خاطر اتهامات از دست بدهیم. راویی را از دست بدهیم که جدای از این روایت دهها روایت دیگر از او نقل شده است.

کتاب الفوائد الرجالیه مرحوم مامقانی جلد صفر آن، شرح حال مرحوم ما مقانی و جلدهای یک و دو، مبانی ایشان است و واقعا کتابی است که شایسته مطالعه است. البته مراد این نیست که هرچه ایشان فرموده، باید اتخاذ شود و قبول کرد، بلکه مطالعه آن لازم است، ضمنا در کتاب مقباس الهدایه هم، بحث غلو را مطرح می‌کنند.

مرحوم آقای تستری هم بر همین اساس، یک سری مطالبی را در مقدمه جلد اول و مطالبی را در جلد ۱۱ یا ۱۲ نقل می‌کنند که ناظر بر همین‌ها است. مرحوم خویی نیز در مقدمه کتاب شریف رجال شان، مبانی و نظرات شان را مطرح می‌کنند که ناظر بر سی نکته الفوائد است.

کلام مرحوم مامقانی در مقباس الهدایه

مرحوم مامقانی در مقباس الهدایه در مورد غلو می‌فرماید:

« المشهور ان الغلاه هم الذین یقولون فی اهل البیت ما لا یلتزمون اهل البیت کمن یدعی فیه النبوه…»

مشهور این است که غلات در شأن اهل بیت چیزی را می‌گویند که اهل بیت آن را قبول ندارند مثل اینکه بعضی، ائمه را پیامبر دانسته و یا ادعای الوهیت در مورد آن‌ها می‌کنند. غلات از غلو به معنای تجاوز از حد، گرفته شده است. مخفی نماند که بسیاری از علمایی که در اسناد روایت آمده و رمی به غلو شده‌اند، در واقع جزء غالیان، نمی باشند.مرحوم مامقانی در اینجا کلام وحید بهبهانی را نقل می‌کند که می‌فرماید:

« اعلم أنّ الظاهر أنّ کثیرا من القدماء سیما القمّیّین منهم و الغضائری کانوا یعتقدون للأئمّه علیهم السّلام منزله خاصّه من الرفعه و الجلاله و مرتبه معیّنه من العصمه و الکمال بحسب اجتهادهم و رأیهم، و ما کانوا یجوّزون التعدّی عنها، و کانوا یعدّون التعدّی ارتفاعا و غلوّا على حسب معتقدهم،[۲] حتّى أنّهم جعلوا مثل نفی السهو عنهم غلّوا، بل ربما جعلوا مطلق التفویض إلیهم، أو التفویض الذی اختلف فیه کما سنذکر، أو المبالغه فی معجزاتهم و نقل العجائب من خوارق العادات عنهم، أو الإغراق فی شأنهم و إجلالهم و تنزیههم عن کثیر من النقائص و إظهار کثیر قدره لهم و ذکر علمهم بمکنونات السماء و الأرض ارتفاعا أو مورثا للتهمه به، سیما بجهه أنّ الغلاه کانوا مختفین فی الشیعه مخلوطین بهم مدلّسین

بدان که ظاهرا، بسیاری از قدما، خصوصا قمیین از آن‌ها و ابن غضائری، بر حسب اجتهاد و رأی شان، حد مشخصی از رفعت و منزلت و عصمت و کمال را برای ائمه طاهرین، معتقد بودند که عبور از آن حد و مرز را جایز نمی شمردند و تجاوز از آن حد را غلو می‌دانستند. آن‌ها مسائلی از قبیل، نفی سهو از معصومین، در بعض موارد مطلق تفویض[۳]، مبالغه در معجزات ائمه، نقل عجایب از خرق عادت آن‌ها، مبالغه در بزرگداشت آن‌ها و تنزیه شان از عیوب و ابراز قدرت بسیار برای آن‌ها و علم به مکنونات زمین و آسمان و… را از مصادیق غلو می‌دانستند. [ در اینجا توجیهی می‌کند که چرا علما این مسائل را غلو می‌دانستند، مرحوم مامقانی می‌فرماید] چون غلاه پشت سر همین حرفها قرار می‌گرفتند. علما ناچار بودند برای اینکه ریشه ی آنها را بزنند این‌ها را تضعیف کنند. می‌گفتند ما شأن ائمه را فدای شأن خداوند عزوجل می‌کنیم.[ این هم یک توجیه است تا چقدر مقبول باشد! البته شما حرف حق را بزن. چرا عقب نشینی می‌کنی؟ اینها اعتقادات ماست چرا با خجالت بیان می‌کنی؟]

البته ما باید خوشبین باشیم. ما که افرادی مثل شیخ صدوق را نمی‌توانیم از دست بدهیم. شما فرمایشات مرحوم خویی را ملاحظه کنید که فردی جمله ای به صدوق نسبت داده که ایشان در زیارت جامعه دست برده و ۲۰ سطر در زیارت جامعه هست که در نقل ایشان نیست. صدوق را زیر سوال می‌برد. مرحوم خویی ناراحت می‌شود و می‌فرماید زیر سوال بردن شیخ صدوق، از کج سلیقگی است. بعد مرحوم خویی جواب می‌دهد که این ۲۰ سطر را کفعمی که متاخر از صدوق است و مقام و طریقش هم فرق می‌کند، نقل کرده است. پس ما نمی‌توانیم اینها را از دست بدهیم و همین مقدار قبول داریم که اینها علمای ما – نه از معصومین – هستند. چون عصمت در اینها نبوده و اشتباهاتی هم داشته‌اند.

مرحوم مامقانی ادامه کلام مرحوم وحید را نقل می‌کند: «و بالجمله: الظاهر أنّ القدماء کانوا مختلفین فی المسائل الاصولیّه أیضا، فربما کان شیء عند بعضهم فاسدا أو کفرا أو غلوا أو تفویضا أو جبرا أو تشبها أو غیر ذلک، و کان عند آخر مما یجب اعتقاده، أو لا هذا و لا ذاک»

و خلاصه اینکه، ظاهر این است که قدما در مسائل اصولی هم [مثل مسائل فقهی] با هم اختلاف داشته اند[۴] پس چه بسا چیزی در نزد بعضی از آن‌ها فاسد یا کفر یا غلو یا تفویض یا جبر و یا تشبه و… بوده است و در حالیکه در نزد عده ای دیگر، از چیزهایی بوده است که اعتقاد به آن را واجب می‌دانسته‌اند و یا هیچ کدام از این موارد نبوده است.

«و ربما کان منشأ جرحهم بالامور المذکوره وجدان الروایه الظاهره فیها منهم کما أشرنا آنفا، أو ادّعاء أرباب المذاهب کونه منهم، أو روایتهم عنه. و ربما کان المنشأ روایتهم المناکیر عنه، إلى غیر ذلک. فعلى هذا ربما یحصل التأمّل فی جرحهم بأمثال الامور المذکوره»

و چه بسا منشأ جرح کسانی که چنین اعتقادی داشته‌اند، وجود روایاتی که ظاهرش جرح چنین اعتقاداتی بوده و یا اینکه صاحبان مذاهب دیگر، این افراد را جرح می‌کرده و یا اینکه این افراد از دیگران، نقل روایت می‌کردند و یا اینکه روایت منکر نقل می‌نمودند. و آنچه در این باره باید گفت این است که باید در جرح قطعا، تامل نمود و باید منشأ جرح را جستجو کرد.

«…ثم اعلم أنّه و الغضائری ربما ینسبان الراوی إلى الکذب و وضع الحدیث أیضا بعد ما نسباه إلى الغلو، و کأنّه لروایته ما یدلّ علیه، و لا یخفى ما فیه. و ربما کان غیرهما أیضا کذلک، فتأمّل[۵]

پس بدان که افرادی مثل غضائری، در ابتدا نسبت غلو به افراد داده و سپس حدیث او را جعلی دانسته و نسبت کذب به او می‌دهند [ و چنین نسبتی] چه بسا به خاطر روایتی است که دلالت بر غلو آن شخص می‌کند [ چون به نظر غضائری این حدیث دلالت بر غلو دارد، پس ناقل این روایت، غالی و روایتش جعلی است]

وَ آخِرُ دَعْوانا أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمین

[۱] . مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص ۹۰ (چاپ رحلی)

[۲] . شما به بحارالانوار جلد ۲۵نگاه کنید که چطور شیخ مفید به قمی‌ها حمله می‌کند. می‌گوید این چه طرز تفکری است که شما نسبت به ائمه دارید؟ بعضیی از طلبه ها که از قم می‌آیند حرفهایی می‌زنند که آدم تعجب می‌کند. می‌گویند حرف صدوق است! بعید است حرف ایشان باشد. حرف ایشان هم باشد اشتباه کرده است مدرسه بغداد با مدرسه قم طرف شد و حقایق را تبیین کردند.

[۳] . آیا ائمه طاهرین چیزی به آنها تفویض شده یا نه؟ کافی شریف را نگاه کنید،«فرض الله و فرض النبی» آیا به ائمه طاهرین، احکام، تفویض شده است، البته آن ها إعمال نکردند. خلاصه مطلق التفویض یا تفویض مختلف فیه)

 

[۴] . در مسائل فقهی مثلا کشمش اگر پخته شود آیا خوردنش حرام است و نجس می باشد؟ عده ای می‌گفتند؛ بله حرام است. عده ای دیگر می‌گفتند؛ خیر حرام نیست. می‌گویند فقیهی که خوردن کشمش پخته را حرام نمی دانست، فقیه دیگری را که کشمش پخته را حرام می‌دانست، دعوت کرد و برای ناهار او، پلو کشمش آورد. آن فقیه نگاهی کرد و گفت: دعوتنا و آذیتنا، لذا بلند شد و رفت و از آن نخورد. خب این فقیه است و آن هم فقیه است. همانطور که در مسائل فقهی اختلاف نظر است در مسائل اصولی هم بین بزرگان ما اختلافاتی بوده است. شخصی چیزی را غلو یا کفر یا جبر می‌دانسته و دیگری، اینگونه نمی‌دانسته است.

[۵] . مامقانی، مقباس الهدایه، چاپ سنگی، ص۸۸٫

.

.

.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *